พระอภิธรรมจากสาระในพระสูตร

เรียบเรียงโดย อาจารย์สำรวม สุทธิสารคร


พระสูตร เป็นธรรมะหมวดหนึ่งของพระไตรปิฎก ที่ว่าด้วยเรื่องราวของคน สัตว์ สิ่งของ เป็นต้น เนื้อหาที่อ่านนั้นจะทำให้เราเห็นความเป็นไปของชีวิตแต่ละคน ซึ่งจะทำให้เราได้ข้อคิดมาใช้ในการปฏิบัติ ส่วนพระอภิธรรม เป็นธรรมะอีกหมวดหนึ่งของพระไตรปิฎกเช่นกัน ที่ว่าด้วยเรื่องของ สภาวธรรมที่มีอยู่จริง มิว่ากาลเวลาจะผ่านไปนานเท่าไร ผันแปรเป็นอย่างไร สภาวธรรมเหล่านั้นก็จะมีอยู่จริงอย่างนั้น
ผู้ที่ศึกษาพระสูตร ก็จะเข้าใจแต่พระสูตร ผู้ที่ศึกษาพระอภิธรรมก็จะเข้าใจแต่พระอภิธรรม แต่ทั้ง ๒ นี้เป็นเรื่องเดียวกัน เราสามารถจะวิเคราะห์เรื่องราวที่เกิดขึ้นในพระสูตรด้วยพระอภิธรรมได้ และเมื่อวิเคราะห์ได้แล้ว ประโยชน์ที่จะได้รับคือ จะเข้าใจพระอภิธรรมมากขึ้น จะมองเห็นความจริงที่ว่าไม่ใช่สัตว์ บุคคล เรา เขา มีแต่รูป (ร่างกาย) และนาม ( จิต และเจตสิก ) เท่านั้นเมื่อเห็นตามความเป็นจริงเช่นนี้ ความทุกข์จากความยึดว่าเป็นเรา ของเรา ก็จะลด


อภิธรรมมัตถสังคหะ

หลังจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสรู้แล้ว ได้ทรงแสดงพระธรรมเทศนาสั่งสอนสัตว์ เป็นเวลานานถึง ๔๕ ปี แล้วจึงเสด็จดับขันธ์ปรินิพพาน หลังจากนั้นได้มีการรวบรวมพระธรรมคำสั่งสอนของพระพุทธองค์ จัดแยกออกเป็นหมวดหมู่ แบ่งได้ออกเป็น ๓ หมวดคือ

พระวินัยปิฎก เป็นธรรมะที่แสดงเกี่ยวกับข้อบังคับ ข้อควรประพฤติ ปฏิบัติ และบทลงโทษผู้ที่ล่วงละเมิด ซึ่งได้แก่วินัยของพระภิกษุสงฆ์ต่างๆ นั่นเอง

พระสุตตันตปิฎก เป็นธรรมะที่แสดงเกี่ยวกับเรื่องราวต่างๆ ของชีวิตคน สัตว์ และสรรพสิ่งที่มีอยู่ในโลกนี้

พระอภิธรรมปิฎก เป็นธรรมะที่แสดงปรมัตถสัจจะ คือความจริงที่เป็นสภาวธรรมที่มีอยู่จริง เช่น จิต เจตสิก รูป และนิพพาน ซึ่งไม่ใช่คน สัตว์ สิ่งของ เป็นสภาวธรรมล้วน และประกอบกันอยู่ อิงอาศัยกันอยู่ ทางโลกบัญญัติ ให้มีชื่อนั้น ชื่อนี้ แต่ความจริงก็เป็นสภาวธรรมที่มีอยู่เท่านั้น


ในส่วนของพระอภิธรรมนี้ เป็นส่วนที่ยากที่จะศึกษาให้เข้าใจได้ แต่เป็นธรรมะที่เป็นประโยชน์อย่างมาก เมื่อเข้าใจพระอภิธรรมแล้วจะเข้าใจโลก และชีวิต ทั้งของตนเอง ผู้อื่น และสรรพสิ่งเป็นอย่างมาก จากความยากของพระอภิธรรมปิฎกนี้ ได้มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อว่าพระอนุรุทธาจารย์ เป็นชาวเมืองกาวิลกัญจิ อยู่ในแคว้นมัททราฐ ทางภาคใต้ของประเทศอินเดีย ได้ไปศึกษาพระอภิธรรมปิฎกที่อนุราธบุรี ในประเทศลังกา มีความเชี่ยวชาญ แตกฉานในพระอภิธรรมปิฎกเป็นอย่างมาก จึงได้รวบรวมเนื้อหาสาระของพระอภิธรรมจากพระบาลี อรรถกถา และฎีกา แต่งพระอภิธรรมโดยย่อขึ้นมาใหม่โดยมีเนื้อหาจากพระอภิธรรมปิฎกเรียกชื่อว่า อภิธรรมมัตถสังคหะ ซึ่งแปลว่า รวบรวมเนื้อหาจากพระอภิธรรมโดยย่อ เมื่อประมาณพุทธศักราช ๙๐๐ ในเนื้อหาของอภิธรรมมัตถสังคหะนั้น แบ่งออกเป็น ๙ ปริจเฉท

ปริจเฉทที่ ๑ จิตตสังคหวิภาค

จิต ในความหมายของพระอภิธรรมคือธรรมชาติ หรือสภาวธรรมอย่างหนึ่ง มีอยู่จริง เป็นองค์ประกอบหนึ่งของสิ่งมีชีวิต มีการรู้อารมณ์เป็นลักษณะ ลักษณะของจิตที่การรู้อารมณ์ มีความแตกต่างกันไป แบ่งออกได้เป็น ๘๙ ลักษณะเมื่อใช้แผนภูมิวงกลมอธิบาย จะใช้คำว่า ๘๙ ดวง หรือ ถ้าแบ่งแบบพิสดาร จะมี ๑๒๑ ลักษณะ หรือ ๑๒๑ ดวง ซึ่งมีการแบ่งออกเป็นหมวดหมู่มีลักษณะเหมือนกัน ในที่นี้จะขอนำมากล่าวลักษณะของแบ่งตามภูมิ

ดาวน์โหลไฟล์ | ปริจเฉทที่ ๑ จิตตสังคหวิภาคและบทวิเคราะห์

 

ปริจเฉทที่ ๒ เจตสิกสังคหวิภาค

เจตสิก คือ สภาวธรรมอย่างหนึ่ง ที่ปรุงแต่งจิต คนทั่วไปเข้าใจว่าเป็นจิต หรือที่เรียกว่าจิตใจ แต่ในทางพระอภิธรรม ได้แยก จิต และเจตสิกออกจากกัน เป็นคนละส่วนกัน แต่มีความเกี่ยวข้องกัน คือ เกิดขึ้นพร้อมกัน ดับพร้อมกัน มีอารมณ์เดียวกัน มีที่ตั้งอาศัยเดียวกัน คือหทยวัตถุ ( ที่ต้องมีที่ตั้งอาศัยคือจิตและเจตสิกที่เกิดกับสัตว์ที่เกิดในปัญจโวการภูมิ คือสัตว์ที่มีขันธ์ ๕ ขันธ์ ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ส่วนสัตว์ที่มีขันธ์ ๔ ขันธ์ ได้แก่พวก อรูปพรหม ซึ่งมี เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ไม่มีรูป ก็ไม่มีที่ตั้งให้จิต และเจตสิก ) ดังนั้นจึงเห็นได้ว่า แม้จะเป็นคนละส่วนกัน แต่ แยกออกจากกันไม่ได้

ดาวน์โหลดไฟล์ | ปริจเฉทที่ ๒ เจตสิกสังคหวิภาคและบทวิเคราะห์

ปริจเฉทที่ ๓ ปกิณณกสังคหวิภาค

ปกิณกะ แปลว่า กระจัดกระจาย คละกัน เบ็ดเตล็ด เรี่ยรายโดยทั่วไป สังคหะ แปลว่า รวบรวม วิภาค แปลว่า ส่วนหรือตอน ปกิณกสังคหวิภาค จึงหมายความว่า ส่วนที่รวบรวมเรื่องจิตและเจตสิกที่กระจัดกระจายอยู่โดยทั่วไป กล่าวคือ แสดงหมวดธรรม ๖ หมวด...

ดาวน์โหลดไฟล์ | ปริจเฉท ๓ ปกิณกสังคหวิภาคและบทวิเคราะห์

ปริจเฉทที่ ๔ วิถีสังคหวิภาค

วิถีจิต เป็นเรื่องที่ยาก เพราะต้องใช้ความจำในเรื่องจิตในปริจเฉทที่ ๑ เรื่องกิจ คือหน้าที่การงานของจิตและจิตที่ทำหน้าที่เหล่านั้นมีอะไรบ้างในปริจเฉทที่ ๓ แต่มีประโยชน์มากเพราะจะทำให้รู้การทำงานของจิตที่ลึกซึ่งซึ่งเราไม่เคยรู้ความเป็นของจิตเลย ว่าความโลภ ความโกรธ เกิดขึ้นได้อย่างไรเป็นต้นเอกสารที่จัดทำขึ้นนี้ มีเนื้อหาพอสังเขปเพื่อให้ผู้ศึกษาได้เข้าใจการทำงานของจิตพอสมควร

ดาวน์โหลดไฟล์ | ปริจเฉทที่ ๔ วิถีจิตและบทวิเคราะห์
ปริจเฉทที่ ๕ วิถีมุตตสังคหะวิภาค

วิถีมุตต แปลว่า พ้นวิถี นอกวิถี หรือไม่อยู่ในวิถี, สังคหะ แปลว่า สงเคราะห์ หรือรวบรวม วิภาค แปลว่า ส่วน, ดังนั้นวิถีมุตตสังคหะวิภาค จึงแปลว่า ส่วนที่ รวบรวมการ

ดาวน์โหลดไฟล์ | ปริจเฉทที่ ๕ วิถีมุตตสังคหะวิภาคและบทวิเคราะห์
ปริจเฉทที่ ๖ รูปสังคหวิภาค

| ดาวน์โหลดไฟล์

ปริจเฉทที่ ๗ สมุจจยสังคหวิภาค

| ดาวน์โหลดไฟล์

ปริจเฉทที่ ๘ ปัจจยสังคหวิภาค

| ดาวน์โหลดไฟล์

ปริจเฉทที่ ๙ กัมมัฏฐานสังคหวิภาค

| ดาวน์โหลดไฟล์